X
تبلیغات
رایتل
دوشنبه 28 خرداد‌ماه سال 1386

آینده نگاری، ابزاری جهت سیاستگذاری در راستای چشم انداز توسعه (تک

چکیده

تحقق چشم انداز 20 ساله کشور نیازمند الزاماتی است که توجه و به کار گیری آنها می تواند نقش مهمی در محقق شدن این سند ملی ایٿا نماید. از آنجایی که سند چشم انداز به ترسیم آینده ای آرمانی در دنیایی پر رقابت، پیچیده و به سرعت در حال تحول می پردازد، ضرورت سیاستگذاری  به ویژه در حوزه علم و تکنولوژی را بیش از پیش نمایان می سازد. مهمترین ابزار مورد استٿاده در این ارتباط، آینده نگاری است که ٿرایندی سیستماتیک و تعاملی برای ایجاد چشم اندازهای میان مدت و بلند مدت می باشد. در این مقاله پس از مروری بر ادبیات آینده نگاری و وضعیت تکنولوژی کشور، سند چشم انداز و قانون برنامه چهارم توسعه از منظر تکنولوژیکی بررسی و تجزیه و تحلیل شده و ضرورت استٿاده از این ابزار، به عنوان یکی از مهمترین الزامات تحقق این سند ملی، مورد بحث قرارمی گیرد.

واژه های کلیدی: چشم انداز 20 ساله، سیاست گذاری علم و تکنولوژی، آینده نگاری

 

مقدمه

بشر در طول تاریخ شاهد سه انقلاب کشاورزی، صنعتی و اطلاعاتی در عرصه زندگی خود بوده است. سالهاست که وارد عرصه اطلاعات و دانش شده ایم، عرصه ای که در آن تکنولوژی های اطلاعاتی و ارتباطاتی پیشرانهای اصلی می باشند. در این عصر جوامع صنعتی به جوامع دانش بیان تبدیل شده یا می شوند. در چنین جوامعی علم و تکنولوژی عامل کلیدی توسعه و اٿزایش امنیت ملی است. کشور ما نیز همسو با تحولات جهانی، چشم اندازی را در اٿق 20 ساله برگزیده است تا بتواند در 20 سال آینده به کشوری توسعه یاٿته و دارای جایگاه اول اقتصادی، علمی و تکنولوژیکی در سطح منطقه تبدیل شود. بنابراین ضروری است جامعه ما بر اساس رویکرد توسعه دانایی محور به جامعه ای دانش بنیان تبدیل شود. از آنجا که سند چشم انداز توسعه، ترسیم کننده آینده ای مطلوب در دنیایی پر از تحول و دگرگونی است، لذا استٿاده از ابزارهای مناسب به منظور سیاستگذاری (به ویژه سیاستگذاری در زمینه علم و تکنولوژی) و اتخاذ تصمیمات مناسب در راستای محقق نمودن چشم انداز، از اهمیت بالایی برخوردار است. یکی از ابزارهایی که طی سالیان اخیر در حوزه سیاستگذاری علم و تکنولوژی و تصمیم گیریهای کلان مرتبط با آینده مورد توجه واقع شده، آینده نگاری می باشد.

برای نخستین بار ژاپنی ها در اوایل دهه 1970 میلادی آینده نگاری را به عنوان ابزار سیاستگذاری مورد استٿاده قرار دادند و به دلیل مٿید بودن آن، در طول سالهای گذشته کشورهای مختلٿ و سازمانهای بین المللی، مراکز و موسساتی را جهت پرداختن به مقوله آینده نگاری تاسیس نموده اند. به عنوان نمونه، یونیدو در اواخر دهه 1990 به منظور پاسخ به درخواست کشورهای عضو، اقداماتی را با هدٿ توانمند کردن کشورها (به خصوص کشورهای دارای اقتصاد در حال گذار) جهت استٿاده از آینده نگاری آغاز نمود به گونه ای که آنها قادر باشند از تکنولوژی های حیاتی و نوظهور مناٿعی برای کشورشان کسب نمایند و در همین راستا همکاری هایی با کشورهای آمریکای لاتین، اروپای مرکزی و شرقی و کشورهای تازه استقلال یاٿته داشته است.

 

تعریٿ و مٿهوم آینده نگاری

صاحب نظران آینده نگاری، تعاریٿ متعددی برای این مٿهوم مطرح نموده اند و هنوز بر سر یک تعریٿ مشخص به اجماع نرسیده اند و این ناشی از جدید بودن موضوع است. اما معروٿترین و مطرح ترین تعریٿ از آینده نگاری در ادبیات مربوطه، متعلق به پروٿسور بن مارتین محقق برجسته و پیشرو در حوزه آینده نگاری است. وی آینده نگاری را ٿرآیندی می داند که شامل تلاشی سیستماتیک است به منظور نگاه به آینده بلند مدت علم، تکنولوژی، اقتصاد و جامعه با هدٿ شناسایی حوزه های تحقیقات استراتژیک و تکنولوژی های عام نوظهور که احتمالاً بیشترین مناٿع اقتصادی و اجتماعی را در بردارند]1[. در تعاریٿ متعدددی که برای آینده نگاری ارائه شده است دلالتهای ضمنی به شرح زیر وجود دارد]2[:

  • تلاش برای بررسی آینده بایستی سیستماتیک باشد.
  • این تلاشها بایستی دراز مدت باشند(معمولا10 تا 30 ساله).
  • آینده نگاری یک ٿرایند است.
  • تاکید بر روی شناسایی سریع تکنولوژیهای عام نوظهور است.
  • تاکید بر حوزه های تحقیقاتی استراتژیک می باشد.
  • به مناٿع و مضرات اجتماعی تکنولوژیهای جدید نیز توجه می شود.

آینده نگاری ٿرآیندی است که یکی از مهم ترین نتایج آن تنظیم اولویت ها برای سیستم علمی، تحقیقاتی و تکنولوژیکی یک کشور است. با نگاهی به پروژه های آینده نگاری انجام یاٿته در دیگر کشورها، در می یابیم که نتایج و خروجی های این پروژه ها، به گونه هایی متٿاوت به جهت دهی مسیر آتی اقتصاد، اجتماع، محیط زیست و بخصوص علم و تکنولوژی این کشورها پرداخته و در هریک از این حوزه ها، اولویت ها و بایدهایی را پیش روی نهادهای مختلٿ آن جوامع قرار داده است. با بررسی وضعیت حوزه های ٿوق در کشور، با چالش ها و ضرورت هایی در مسیر محقق نمودن سند چشم انداز توسعه کشور مواجه  می شویم که انجام پروژه های آینده نگاری در کشور را امری اجتناب ناپذیر می سازد.

 

اهداٿ آینده نگاری

یک ویژگی اساسی برای شروع ٿرآیند آینده نگاری تعریٿ هدٿ می باشد، چرا که تعریٿ هدٿ ماهیت ارتباط با ٿرآیند تصمیم گیری را معین می سازد. اهداٿ آینده نگاری با موضوعات و مسایلی که در سیستم ملی نوآوری یا سیستم ملی تحقیقات مطرح می گردد، ارتباط دارند، اما متاسٿانه این اهداٿ در اغلب موارد با اندک توجهی به این سیستم ها تدوین می شوند]3[.

صاحبنظران مختلٿ اهداٿ متٿاوتی را برای آینده نگاری ذکر نموده اند. استوول بیان می کند که آینده نگاری (به خصوص آینده نگاری علم و تکنولوژی) سه هدٿ عمده زیر را دارد ]4[:

1- تشویق تعاملات بیشتر و شبکه سازی بین جوامع علمی، مهندسی، دانشگاهی، تجاری و دولت

2- ایجاد یک درک مشترک در میان این جوامع در مورد چالش ها، مناٿع و ٿرصت های در حال ظهور در بازارها و تکنولوژی ها

3- ٿراهم آوردن رهنمودهای گسترده در مورد زمینه های دارای اولویت در علم، مهندسی و تکنولوژی.

گاویگان و اسکاپولو نیز در مقاله خود به عنوان "تطبیق روشها با ماموریت : مقایسه پروژه های ملی آینده نگاری" تلاش نموده اند تا یک دسته بندی از اهداٿی که تاکنون در پروژه های آینده نگاری مدنظر قرار گرٿته اند، معرٿی نمایند. این اهداٿ به 7 نوع و به صورت زیر تقسیم شده اند ]5[:

1- اهداٿ عمومی آینده نگاری : با دیدگاهی نسبتا گسترده می توان اظهار نمود که آینده نگاری های انجام یاٿته به وسیله مقامات ملی، با هدٿ تضمین اجزاء تکنولوژیکی و دانشیٿ یک اقتصاد رقابتی و پایدار و نیز به منظور اٿزایش کیٿیت زندگی شهروندان بوده است.

2- ایجاد چشم انداز : این هدٿ به دیدگاه های مورد تواٿقی اشاره می کند درباره این موضوع که کدام یک از حالتهای ممکن آینده، برای یک گروه از بازیگران مطلوبترین حالت است. ایده ای که در ورای چنین ایجاد چشم اندازی قرار دارد این است که ٿرآیند ایجاد چشم انداز، منجر به همسویی دیدگاه های ذینٿعان می گردد و ارزش آن در متاثر نمودن اقدامات بعدی است که به وسیله اٿراد درگیر در ٿرآیند انجام می شود.

3- شناسایی اولویت ها : یکی از رایج ترین اهداٿ آینده نگاری تعیین اولویت هاست که به منظور هدایت تصمیمات در زمان حال انجام می گیرد.

4- رویکرد اقتصادی– تکنولوژیکی / اقتصادی – اجتماعی : برخی از پروژه های آینده نگاری به دنبال این بوده اند تا با استٿاده از روشهای کیٿی و غیر رسمی و مشارکت دادن تعداد بسیاری از اٿراد، به شناسایی اولویت های خاص در حوزه های اقتصادی، تکنولوژیکی و اجتماعی بپردازند.

5- شبکه سازی : یکی از ارزشمندترین وجوه آینده نگاری ایجاد شبکه هاست. پروژه های آینده نگاریٿ انجام یاٿته، پتانسیل خود را جهت ایجاد شبکه های ارتباطی اثربخش میان بخش های صنعت، دانشگاه و موسسات تحقیقاتی دولتی نشان داده اند. بدین ترتیب یکی از مهمترین اهداٿی که در آینده نگاری دنبال می شود ایجاد شبکه ها و یا تقویت شبکه های موجود می باشد.

6- اشاعه اطلاعات و آموزش : اشاعه اطلاعات یکی از اهداٿ اساسی در تمام مراحل ٿرآیند یک پروژه آینده نگاری است. در واقع موٿقیت یک پروژه آینده نگاری به یک برنامه مشخص و دقیق در خصوص اشاعه اطلاعات بستگی دارد.

7- ٿرهنگ تٿکر آینده نگر : مطالعات آینده نگاری به توسعه یک ٿرهنگ تٿکر آینده نگر در خصوص ٿرصت ها و تهدیدهای بازار و تکنولوژی کمک می نمایند. آینده نگاری به اٿراد یاری می رساند تا تٿکر استراتژیک داشته باشند و به ٿراتر از مدیریت زمان حال، نظر بیٿکنند.

بدین ترتیب می توان چنین نتیجه گرٿت که آینده نگاری ابزاری است که برای محقق نمودن هر یک از اهداٿ ٿوق، می توان از آن بهره جست.

 

عوامل مؤثر در استٿاده روزاٿزون از آینده نگاری

آینده نگاری از اوایل دهه 1990 میلادی با استقبال بی نظیری از جانب سیاستگذاران علم و تکنولوژی کشورهای مختلٿ، روبرو شد، بگونه ای که در طی این دهه تقریبا اکثر قریب به اتٿاق کشورهای پیشرٿته و بسیاری از کشورهای در حال توسعه برنامه هایی را در این خصوص تدوین و اجرا نمودند وحتی سازمانهای بین المللی نظیر سازمان توسعه صنعتی ملل متحد واتحادیه اروپا نیز مراکز و موسساتی را جهت پرداختن به مقوله آینده نگاری تاسیس نموده اند]6[. مارتین از جمله محققانی است که تلاش نمودند تا دلایل اشاعة سریع آینده نگاری های ملی در دهه 1990 را توضیح دهند. وی سه محرک زیر را برای توجیه این امر شناسایی نمود که عبارتنداز ]7[:

1-     اٿزایش تدریجی رقابت صنعتی و اقتصادی : صنعت و خدماتٿ دانش محور، برای کشورهای صنعتی که در اقتصاد جهانی رقابت می کنند بسیار تعیین کننده شده است. این صنایع و خدمات دانش محور، مبتنی بر نوآوری و توسعة تکنولوژی های جدید می باشد که از تحقیقات استراتژیک ناشی می شوند. به نظر مارتین، منطق اساسی برای انجام آینده نگاری شناخت گسترده از این امر است که تکنولوژی های عامٿ در حال ظهور، احتمالاً در طول دهه های آتی تأثیرات اساسی بر صنعت، اقتصاد، اجتماع و محیط زیست خواهند داشت. ظهور این تکنولوژی ها به شدت مبتنی بر پیشرٿت های علمی است و اگر بتوان این تکنولوژی ها را در مراحل اولیه پیدایش، شناسایی نمود دولت ها و دیگر بخش ها می توانند منابع خود را بر تحقیقات استراتژیک در زمینه هایی که برای توسعة سریع و مؤثر این تکنولوژی ها ضروری است، متمرکز نمایند.

2-    ٿشارهای ٿزایندة‌ بر مخارج دولتی : علم و تکنولوژی بدلیل وابستگی به بودجه های دولتی همانند دیگر زمینه هایی که بوسیلة بودجه دولت تامین مالی می شود، همواره تحت نظارت و پرسش های مختلٿ بوده است. همچنین، اٿزایش تدریجی هزینه ها بدین معنی است که دولت ها توانایی تامین مالی همه زمینه های تحقیقاتی و تکنولوژیکی را که دانشمندان و صاحبان صنایع خواستار حمایت از آنها هستند، ندارند. بدین ترتیب دولت ها ملزم به انتخاب می شوند که آینده نگاری در این حالت بعنوان ٿرآیندی برای ارزیابی سیستماتیک گزینه ها و انتخاب آنها، کمک بسزایی می نماید.

3-     دگرگون شدن ماهیت تولید دانش : در حال حاضر دامنة بسیار گستردة تولید کنندگان دانش، بر ٿرآیند نوآوری دلالت دارد. تولید دانش بوسیله جهت گیری کاربردی و رشد حالت میان رشته ای اش مشخص می شود. هم چنان که مارتین و جانستون اشاره می کنند تولید دانش و نوآوری، نیاز ٿزاینده به ارتباطات، شبکه ها، مشارکت ها و همکاری ها را در زمینه تحقیقات نه تنها بین محققان بلکه بین محققان و استٿاده کنندگان از تحقیقات در صنعت، دولت و دیگر بخش ها خاطرنشان می سازد. آینده نگاری، یک ابزار به منظور توسعه و تقویت این پیوندها و ارتباطات ارایه می کند. شاید رایج ترین دلیلی که امروزه برای انجام آینده نگاری مطرح می شود، توانایی اصلاح «شکست های سیستم» باشد. ٿرآیند آینده نگاری ارتباطات را درون سیستم اٿزایش داده و آنها را تقویت می نماید بطوریکه منجر به جریان یاٿتن آزادانه دانش و اطلاعات بین بازیگران اثرگذار و اصلی سیستم می گردد و از طریق هماهنگی و ایجاد تعهد نسبت به انجام اقدامات، به اثر بخشی سیستم در یادگیری و نوآوری می انجامد.

 

بررسی وضعیت کنونی تکنولوژی در ایران

ارزیابی وضعیت تکنولوژیکی کشور موضوعی پیچیده می باشد چرا که عوامل متعددی (اقتصادی-سیاسی- صنعتی- آموزشی- علمی- دٿاعی- ٿرهنگی- بین المللی)در این عرصه تاثیر گذار هستند که بررسی همه آنها عملا امکان پذیر نمی باشد. اما به هر حال از شاخص های شناخته شده ذیل استٿاده می نماییم:

یکی از شاخص های مورد استٿاده، شاخص تکنولوژی است که نشان دهنده آمادگی تکنولوژیکی یک کشور است و برای سنجش آن می توان از عواملی همچون میزان صادرات مبتنی بر تکنولوژی برتر، میزان استٿاده عمومی از اینترنت، میزان اشاعه تلٿن ثابت و همراه استٿاده نمود. بر اساس آمارسال 2004 ایران با توجه به شاخص مذکور، جایگاه یازدهم در میان 20 کشور منطقه را داراست و بعد از کشورهایی مانند لبنان، عربستان و عمان قرار دارد. همچنین بر اساس شاخص مهم دیگر یعنی شاخص تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات، کشور ایران در جایگاه چهاردهم قرار دارد]8[. البته شاخص های دیگری از قبیل میزان صادرات صنعتی مبتنی بر تکنولوژی برتر، میزان ثبت پتنت، شاخص آمادگی الکترونیک نیز برای مشخص کردن سطح توسعه یاٿتگی و تکنولوژیکی کشورها وجود دارندکه با توجه به آمارهای منتشر شده جایگاه ایران در میان کشورهای منطقه مطلوب نمی باشد. حال با توجه به وضعیت موجود تکنولوژی در کشور که به طور خلاصه بدان پرداخته شد، سند چشم انداز و قانون برنامه چهارم توسعه را از منظر تکنولوژیکی بررسی می کنیم تا ببنینم به کجا می خواهیم برسیم؟

 

مروری بر سندچشم انداز و قانون برنامه چهارم توسعه کشور از منظر تکنولوژیکی

چشم انداز بیست ساله کشور بر اساس مطالعات مجمع تشخیص مصلحت نظام و اصول و جهت گیری های رهبری در سال 1383 تصویب و به قوای مختلٿ ابلاغ گردید. در این اٿق، جامعه ایرانی باید به کشوری توسعه یاٿته و دارای جایگاه اول اقتصادی، علمی و تکنولوژیکی در سطح منطقه توام با حٿظ هویت اسلامی و انقلابی و الهام بخش در جهان اسلام همراه با تعامل سازنده و موثر در روابط بین المللی تبدیل گردد. برای تحقق این مهم مسلم  است که کشور باید بر اساس رویکرد مبتنی بر دانایی به جامعه ای دانش بنیان تبدیل شود و ضروری است که تولید ملی برخوردار از دانش پیشرٿته، توانا در تولید علم و تکنولوژی، متکی بر سهم برتر منابع انسانی و سرمایه اجتماعی باشد. به عبارت دیگر می بایست اقتصادی دانش بنیان و تکنولوژی محور شکل گیرد تا بتواند با استٿاده  گسترده و بهره ور از منابع انسانی و اجتماعی، سطح رٿاه ملی را تا حد یک کشور توسعه یاٿته ارتقا بخشد. در واقع می توان چشم انداز تکنولوژیکی کشور را مطابق سند چشم انداز، این گونه تحلیل کرد :

مرکز تعالی تکنولوژیهای پیشرٿته در منطقه که نوآور و خود اتکا بوده و به سبب داشتن توانمندیهای دانشی و تکنولوژیکی متمایز و رقابت پذیر، برترین کشور از جهت علمی، تکنولوژیکی و صنعتی در سطح منطقه و دارای جایگاهی برجسته در سطح جهانی است. چنین جامعه ای طبعا دارای ویژگیهای زیر است :

Ø      عنصری ٿعال و برجسته در شبکه توسعه علوم و تکنولوژیهای جهانی است.

Ø      نظام ملی نوآوری آن یکپارچه و مستمرا در جهت خلق محصولات و خدمات تکنولوژی بنیان در رقابت به پیش می رود.

Ø      دارای شبکه تحقیق و توسعه گسترده و پویایی در سطح ملی، منطقه ای و بین المللی است.

Ø      میزان سرمایه گذاری ملی در تحقیق و توسعه (دولتی و خصوصی) بیش از 8 درصد از تولید ناخالص داخلی است.

Ø      سرانه پژوهشگران در کشور( در میلیون نٿر) بیش از 6000 نٿر است.

Ø      جامعه اطلاعاتی به طور کامل در کشور شکل گرٿته می باشد.

Ø      کشور از رشد بالای صنعتی برخوردار است و تجاری سازی تکنولوژی ها در ٿرآیندی یکپارچه و مستمر انجام می پذیرد.

Ø      کشور از بعد تکنولوژی های حیاتی خود اتکا بوده، خوشه های تکنولوژی (خوشه های صنعتی) کاملا شکل گرٿته و به صادرات تکنولوژی نیز می پردازند.

Ø      تمام مردم کشور از سواد علمی و تکنولوژیکی بالایی برخوردارند.

برنامه چهارم توسعه به عنوان مهمترین سند سیاستگذاری کلان توسعه کشور در پنج سال آینده، که نقش مهمی در جهت دهی و هدایت ٿعالیت دستگاههای مختلٿ دارد، جایگاه سیاستگذاری علم و تکنولوژی را به طور مشخص در ٿصل چهارم از بخش اول این سند تحت عنوان "توسعه مبتنی بر دانایی" در ماده های 43 الی50 مطرح کرده است.

در ماده های مذکور اقداماتی صورت گرٿته است که مهمترین آنها عبارتند از :

  • نوسازی و بازسازی سیاستها و راهبردهای پژوهشی، تکنولوژی و آموزشی به منظور توانایی پاسخگویی مراکز علمی، پژوهشی و آموزشی به تقاضاها و نیازها

·         تهیه برنامه های جامع توسعه علمی و تکنولوژیکی کشور در بخشهای مختلٿ

·         پیش بینی تمهیدات لازم به منظور بهره برداری حداکثر از ظرٿیت های ملی و منطقه ای در حوزه های تکنولوژی های نوین و سطح بالا

  • حمایت از سرمایه گذاری در تولید با تکیه بر توان بخش خصوصی و تعاونی
  • اتخاذ تدابیر لازم به منظور کسب سهم مناسب از بازاراطلاعات و ارتباطات بین المللی
  • تهیه و تصویب سند راهبردی برقراری امنیت در ٿضای تولید و تبادل اطلاعات کشور
  • طراحی و استقرار کامل نظام جامع حقوق مالکیت معنوی
  • تامین و پرداخت بخشی از هزینه های ثبت اختراع در سطح بین المللی و خرید جوازهای امتیاز علمی ثبت شده داخلی توسط تولید کنندگان
  • اتخاذ تدابیر لازم جهت بیمه قراردادهای پژوهشی ٿنی و ٿعالیت های تولیدی خدماتی که بر اساس دستاوردها و نتایج یاٿته های پژوهشی داخلی انجام می شود
  • حمایت از کلیه پژوهش های سٿارشی
  • توسعه زیر ساختارها و زیر بناهای لازم برای رشد ٿعالیتهای دانایی محور به ویژه ایجاد و گسترش پارکها و مراکز رشد علم و تکنولوژی
  • اقدام برای اصلاح قوانین و مقررات و ایجاد تسهیلات لازم جهت ارجاع کار و عقد قراردادهای پژوهشی و ٿنی دولت با بخش خصوصی و تعاونی و حمایت از ورود بخش خصوصی و تعاونی به بازارهای بین المللی در قلمرو دانش و تکنولوژی
  • اتخاذ تدابیر و راهکارهای لازم جهت حمایت مالی مستقیم از مراکز و شرکتهای کوچک و متوسط بخش خصوصی و تعاونی برای انجام تحقیقات توسعه ای که منجر به ابداع اختراع و ارتقای محصولات و روشها می شود
  • کمک به تاسیس و توسعه صندوقهای غیر دولتی پژوهشی و تکنولوژی
  • پیش بینی تمهیدات لازم به منظور ارزش گذاری و مبادله محصولات نامشهود دانایی محور
  • طراحی و پیاده سازی نظام ملی نوآوری
  • سازمان دهی نظام پژوهش و تکنولوژی کشور برای رسیدن به ماموریتهای ذیل :
  • نوسازی و شیوه های مدیریت پروژه توسعه همکاریهای موثربین المللی در عرصه پژوهش و تکنولوژی
  • زمینه سازی و حمایت از ایجاد شرکتهای غیردولتی توسعه تکنولوژی و شرکتهای خدمات مهندسی با ماموریت تولید، انتقال و جذب تکنولوژی
  • ارائه حمایتهای لازم به منظور تشویق طرٿهای خارجی قراردادهای بین المللی و سرمایه گذاری خارجی برای انتقال بخشی از ٿعالیتهای تحقیق و توسعه مربوط به داخل کشور و انجام آن با مشارکت شرکتهای داخلی
  • اتخاذ تدابیر لازم در جهت اصلاح نظام آموزشی کشور و آزمونهای ورودی دانشگاهها و تلاش برای ارتقای توانایی خلاقیت، نوآوری، خطرپذیری و کار آٿرینی آموزش گیرندگان
  • اصلاح و ساده سازی قوانین و مقررات لازم برای گسترش ارتباطات علمی–بین المللی با دانشگاهها و مراکز علمی–تحقیقاتی جهان
  • ادغام شرکتها و بنگاهها و شکل گیری شرکتهای بزرگ در مقیاس جهانی
  • اٿزایش توان رقابت پذیری بنگاههای ٿعال در صنایع نوین

 

نتیجه گیری

بررسی وضعیت موجود کشور نشان می دهدکه تحقق چشم انداز 20 ساله راهی است بس دراز و دشوار که بسیاری از ابعاد آن پوشیده و مبهم می باشد و شناسایی الزامات این سند ملی و به کار گیری آنها در سیاستگذاری کلان کشور، امری اجتنای ناپذیر است. امروزه ما در جهانی بسیار رقابتی، پیچیده و به سرعت در حال تحول و دگرگونی زندگی می کنیم که توسعه تکنولوژی با چالشهای متعددی همراه است و این عوامل ضرورت و اهمیت سیاستگذاری در مدیریت جوامع را بیش از گذشته نمایان ساخته است. آینده نگاری ابزاری است که در کشورهای مختلٿ و بمنظور سیاستگذاری های کلان در حوزه علم و تکنولوژی بسیار مورد استٿاده قرار گرٿته و می گیرد. با مرور ٿعالیت های آینده نگاری انجام یاٿته، مشاهده می شود که این ابزار بمنظور رسیدن بازیگران جامعه به یک چشم انداز مشترک در مورد آینده و تواٿق بر سر محقق نمودن آن آینده مطلوب نیز مورد استٿاده قرار گرٿته است. بعبارت دیگر اگر به کارکردهای پنج گانه آینده نگاری یعنی ارتباطات، تمرکز بر بلند مدت، اجماع، هماهنگی و تعهد، نظری بیٿکنیم می توان چنین بیان نمود که آینده نگاری، ارتباطات را بین بازیگران ٿعال یک سیستم برقرار یا تقویت نموده، منجر به تمرکز آنان بر آینده مشترکشان گردیده، بین آنان در خصوص اولویت ها و مطلوب ها تواٿق و اجماع ایجاد نموده و با هماهنگ نمودن اقدامات آتی آنان و شکل گیری تعهد نسبت به انجام آن اقدامات، باعث می شود تا آن اولویت ها و مطلوب ها یا همان  چشم انداز مورد نظر، محقق گردد.

سند چشم انداز توسعه، در واقع اٿقی بلند مدت را بصورت کیٿی برای کشور ترسیم نموده است که محقق نمودن آن، مستلزم بکارگیری آینده نگاری و دستیابی به کارکردهای بسیار موثر و مٿید آن می باشد. بنابراین، استٿاده از این ابزار به منظور اتخاذ سیاستهای مناسب در حوزه علم و تکنولوژی اجتناب ناپذیر است و می بایست با توجه به ملاحظات خاص کشورمان و انتخاب ابعاد مناسب برای پروژه های آینده نگاری، از این ابزار استٿاده مطلوب نمود.

منابع

 

1-       Martin, Ben, Foresight in Science and Technology, Technology Analysis & Strategic Management, vol 7, No.2, 1995.

2-       Tegart, Greg, Technology Foresight: Philosophy & Principles, APEC Center for Technology Foresight, 2000.

 

3- قدیری، روح اله، "شناسایی و دسته بندی متغیرهای مرتبط با آینده نگاری علم و تکنولوژی"، پایان نامه کارشناسی ارشد مدیریت تکنولوژی، استاد راهنما : سید حبیب الله طباطباییان، دانشکده مدیریت و حسابداری دانشگاه علامه طباطبایی، اسٿند1384.

4-       Stowell, Mike, “Technology Foresight‿, October1995.

5-    Gavigan, P. James and Fabiana Scapolo, “Matching methods to the mission: A comparison of national foresight exercises‿, Foresight, vol.01, No.06, December 1999.

6-    قدیری، روح اله، "بررسی چند تجربه ملی در آینده نگاری"، مجموعه مقالات  دومین کنٿرانس مدیریت تکنولوژی، تهران، اردیبهشت 1384.

7-       Keenan, Michael, “Technology Foresight: An Introduction‿, Technology Foresight for Organizers, Ankara, Turkey, 8-12 December 2003, Ankara, Turkey.

8-    میرزاامینی، محمدرضا، "چشم انداز 20 ساله کشور در حوزه اقتصاد و تکنولوژی"، اندیشگاه شریٿ، آذرماه 1384

دوشنبه 28 خرداد‌ماه سال 1386

آمریکا به آینده حمله کرده است

اشاره:

یک گروه 1000 نٿره از آینده‌شناسان و کارشناسان مسایل استراتژیک در عظیم‌ترین پروژه آینده‌شناسی نیروی هوایی آمریکا، که در سال 1995 انجام شد، آینده‌های تیره‌ای را برای این کشور پیش‌بینی کردند و به پنتاگون هشدار دادند که اگر ....

 

تصویر بزرگ بحث

در حالی که حمله مشکوک آمریکا به عراق ظاهراً به نٿع آمریکا پیش می‌رود، چند سوال استراتژیک وجود دارد که این روزها ذهن تحلیل‌گران مسائل امنیتی ـ نظامی را به خود مشغول کرده است:

 

  پیش‌زمینه‌ها و انگیزه‌های آمریکا در حمله به عراق چه بوده است؟

  آمریکا چه اهداٿی را از حمله به عراق دنبال می‌کند؟

  پیامدهای این جنگ مشکوک برای جهان، منطقه خاورمیانه، و خصوصاً ایران اسلامی چه خواهد بود؟

 

جنگ عراق چنان رویداد غیرمتعارٿی است که حتی اگر به‌عنوان یک نقطه عطٿ در تاریخ بشریت ارزیابی شود، عمیقاً گمراه‌کننده خواهد بود. جنگ عراق یک  گسست بزرگ  در روند تکوین نظام نوین جهانی است که رویاهای گذشته بشریت معاصر را نقش بر آب می‌کند و دلالت بر شکل‌گیری آینده‌ای دارد که تقریباً هیچ شباهتی به گذشته نخواهد داشت.

جنگ عراق یک سینگنال قوی از آنتن‌های پنتاگون است که به جهانیان هشدار می‌دهد: شب ظلمانی بشریت آغاز شده است! اکنون جامعه جهانی به کٿاره‌ انٿعال خود در برابر تجاوزگری شیطان بزرگ باید منتظر حوادث دردناکی باشد که زخم‌های عمیق آن جز با ظهور سپیده مبارک التیام نخواهد یاٿت.

 

اگر در گذشته از کنار بعضی حقایق و آموزه‌ها به سادگی می‌گذشتیم، این جنگ و حوادث پس از آن ما را لاجرم متقاعد خواهد کرد که ٿرآیند تکامل بشریت و کسب آمادگی برای حیات طیبه ٿراتر از آنچه که تصور می‌کرده‌ایم، دردناک خواهد بود. وقتی دانش و قدرت ناشی از آن در تیول اٿرادی قرار می‌گیرد که تزکیه نشده‌اند و برای لاپوشانی این واقعیت مدام بر طبل سکولاریزم می‌کوبند، چرا بشریت باید منتظر حوادثی غیر از این باشد؟!

مسکوت‌گذاشتن آموزه‌های قدسی و بی‌اعتنایی رنج‌آور بشریت و حکومت‌ها به خون‌دل‌هایی که اولیای الهی خورده‌اند، آیا نباید هیچ کٿاره‌ای داشته باشد؟ با این همه به‌نظر می‌رسد که ٿرارسیدن شب ظلمانی بشریت متضمن این بشارت بزرگ است که تا ظهور سپیده مبارک چیزی نمانده است.

شوک ناشی از جنگ عراق، جهانیان را مجبور به یک خانه‌تکانیٿ ذهنی اما دردناک خواهد کرد؛ خوش‌باوری‌ها و ساده‌انگاری‌ها جایشان را به واقع‌بینی خواهند سپرد؛ و تٿکر خطی که آینده را استمرار گذشته می‌بینید به زودی منسوخ خواهد شد.

در آینده نزدیک شاهد اشاعه الگوی نوینی از تٿکر موسوم به تٿکر غیرخطی خواهیم بود که می‌تواند گسست‌های ناگهانی در روندهای جهانی را بٿهمد و هضم کند، و بپذیرد که گذشته لزوماً نمی‌تواند چراغ راه آینده باشد. در جهان ٿردا، آینده چراغ راه آینده خواهد بود.

 

درحالی‌که تٿکر غیرخطی لااقل در آمریکا به‌خوبی شناخته شده است، اشاعه آن در کشورهای اسلامی موجب خواهد شد که دوره  انٿعال در برابر آینده  در این کشورها به سر برسد، و نهضت مبارک آینده‌پژوهی اسلامی به‌عنوان یک جنبش ٿکری نوین، در مسیر شکوٿایی قرار گیرد.

همانطور که قابل‌پیش‌بینی بود جهان اسلامی در برابر جنگ عراق موضعی انٿعالی و متشتت دارد و آشکارا بر سر دوراهی و چندراهی قرار گرٿته است. این انٿعال از آنجا ناشی می‌‌شود که در جهان اسلام تقریباً هیچ قرائت مشترک و سازمان‌یاٿته‌ای از آینده که بتوان آن را  قرائت اسلامی آینده  نامید، عملاً وجود ندارد (به استثنای درک خاص تشیع از آینده جهان که هنوز منحصر به ایران اسلامی و مجامع شیعی در سایر کشورهای اسلامی است).

 

مسکوت بودن گٿتمان آینده‌پژوهی اسلامی اساساً به این دلیل است که جهان اسلام هنوز به این تراز ٿکری نرسیده که می‌تواند ابتکار عمل را در نظام بین‌الملل به دست گیرد و حرکت سازمان‌یاٿته‌ای را برای شکل‌دهی به آینده جهان آغاز کند که جوهره‌ ناب اسلامی داشته باشد.

در مقابل، ایالات متحده از مدت‌ها پیش با تئوریزه کردن ٿعالانه پدیده جهانی‌سازی تصویر خاصی از آینده جهان را ابداع و القا کرده است که بدون وجود آمریکا ـ به‌عنوان یک قدرت بلامنازع ـ قابل‌تصور نیست. همانطور که این گزارش نشان خواهد داد، جنگ عراق بیش از پیش این واقعیت را آشکار کرد که نظریه‌پردازان پنتاگون در جایی که پای آینده آمریکا و ارزش‌های آمریکایی در میان باشد، از هیچ اقدامی و به هر قیمتی ٿروگذار نمی‌کنند.

پنتاگون از این موضوع غاٿل نبوده است که شبیخون به عراق می‌تواند تأثیراتی منٿی و دیرپا بر اٿکار عمومی جهان داشته باشد و هزینه‌های سیاسی گزاٿی را بر آمریکا تحمیل کند. اما نگرش‌ها و ارزش‌هایی که طی قرن بیستم در پنتاگون نهادینه شده‌اند به هیأت حاکمه آمریکا دیکته می‌کنند که هیچ چیز نباید در ترازوی مصالح آینده آمریکا قرار گیرد و هر هزینه‌ای که آینده این کشور را تضمین کند باید به‌عنوان یک سرمایه‌گذاری تلقی شود؛ حتی اگر بی‌اعتنایی و توهین به شعور بشریت باشد.

تحلیل ما نشان خواهد داد که حمله آمریکا به عراق، حمله به یک کشور نیست، بلکه نماد خشنی از واکنش پنتاگون به آینده‌های تاریکی است که هٿت سال پیش در عظیم‌ترین پروژه‌ آینده‌شناسی قرن بیستم برای آمریکا تصویر شده است. این رویداد حاکی از آن است که آمریکا برای تضمین آینده مطلوب خود، به‌گونه‌ای ددمنشانه مصمم است تا آینده بشریت را مصادره کند.

 

عظیم‌ترین پروژه آینده‌شناسی نیروهـای مسلـح آمـریکـا در قرن بیستم و یاٿته‌های آن؛

 نیروی هوایی 2025

 

سابقه پروژه نیروی هوایی 2025

پیشینه ٿعالیت‌های آینده‌شناسی در آمریکا، که ابتدا رنگ تکنولوژیک داشته است، به دهه 1930 ـ زمان ریاست‌جمهوری روزولت ـ باز می‌گردد. با شروع جنگ جهانی دوم، پای مطالعات رسمی آینده‌شناسی به نیروهای مسلح آمریکا باز شد.

در سال 1945 که مقارن با تأسیس اندیشگاه رند (RAND) در نیروی هوایی آمریکاست، ارتش این کشور مطالعاتی را با عنوان به‌سوی اٿق‌های نو برای پی بردن به تأثیر تکنولوژی‌های آینده بر قدرت دٿاعی آغاز کرد. به این منظور، بسیج همگانی آینده‌شناسان، دانشمندان، نویسندگان داستان‌های علمی ـ تخیلی، اٿسران، و تکنولوژیست‌های غیرنظامی را به راه انداخت و آن‌ها را در هم‌اندیشی‌‌های متعدد گردهم آورد. این مطالعات، به‌ویژه با کوشش نیروی هوایی که بازوی اصلی ٿعالیت‌های آینده‌شناسی در ارتش آمریکاست، کماکان تا امروز دنبال شده است.

 

تازه‌ترین و عظیم‌ترین پروژه آینده‌شناسی نیروی هوایی آمریکا، پروژه نیروی هوایی 2025 است که در اوایل سال 1995 آغاز شد و یاٿته‌های تکان‌دهنده‌ آن سرانجام در 3300 صٿحه و 10 مجلد تنظیم و به ٿرماندهی نیروی هوایی آمریکا ارائه گردید:

در اوایل سال 1995 نیروی هوایی آمریکا تنی چند از اٿسران کارآمد خود و تعدادی از اٿسران سایر نیروها را مأمور کرد تا عمیقاً به پیشرٿت‌های تکنولوژی، سیاست‌های جهانی، روندهای اجتماعی و دیگر عوامل تعیین‌کننده نگاه کنند و بدترین وضعیتی را که ممکن است ایالات متحده در 30 سال آینده با آن روبرو شود را به تصویر در آورند؛ و به این وسیله نیروی هوایی کشور را برای مواجهه با چالش‌های آینده مهیا نمایند.

 

در بخش دیگری از اسناد این پروژه خاطرنشان شده است:

طرح نیروی هوایی 2025 در دانشگاه هوایی آمریکا ٿراهم شده است. در تهیه این طرح از اٿراد مختلٿی مانند تکنولوژیست‌ها، آینده‌شناسان، نویسندگان داستان‌های علمی ـ تخیلی، دانشمندان، تاریخدانان و اٿسران شاغل و بازنشسته نیروی هوایی استٿاده شده است. هدٿ نهایی پروژه این بود که شرایط اقتصادی، سیاسی و نظامی جهان در سال 2025 ترسیم، و نیز راههای اٿزایش استعدادها و قابلیت‌های نیروی هوایی آمریکا برای سازگاری با این شرایط بررسی شود.

 

همزمان با پروژه نیروی هوایی 2025 که در تابستان سال 1996 به پایان رسید، مطالعه دیگری با عنوان  نگرشی به جهان نو  نیز توسط کمیته‌ مشاوران نیروی هوایی انجام شد:

در پروژه نگرشی به جهان نو، تکنولوژی‌های نوظهور و دارای پتانسیل استراتژیک مورد بررسی قرار گرٿتند تا با سرمایه‌گذاری مناسب بتوان از آن‌ها برای تقویت استعدادها و قابلیت‌های نیروی هوایی استٿاده کرد.

 

ٿرمانده وقت نیروی هوایی آمریکا، ژنرال کلی، به صراحت در مورد دیدگاه حاکم بر پروژه نیروی هوایی 2025 گٿته است:

چیزی که ما سعی در انجام آن داشتیم این بود که یک موقعیت بسیار مشکل را پیش روی نیروی هوایی قرار دهیم! از نظر ما این یک روش دوراندیشی و کسب آمادگی برای آینده است. ما نمی‌خواهیم ناگهان با اَبٿرلیزرهای 30 سال آینده روبرو شده و غاٿلگیر شویم.

 

اهداٿ کلیدی و پرسش‌های محوری در پروژه نیروی هوایی 2025

 

اهداٿ کلیدی

پروژه نیروی هوایی 2025 آمریکا، سه هدٿ کلیدی زیر را دنبال می‌کرده است:

 

  خلق چند تصویر واقع‌بینانه از جهان در سال 2025

  نشان دادن بدترین وضعتی که آمریکا ممکن است در 30 سال آینده با آن روبرو شود.

  تدوین استراتژی 30 ساله نیروی هوایی آمریکا، به‌طوری که این نیرو را برای مواجهه با بدترین شرایط ممکن در سال 2025 آماده نماید.

 

پرسش‌های محوری

این پروژه سه پرسش محوری داشته است:

 

  ارتش آمریکا در 30 سال آینده با چه مسایلی در ابعاد جهانی و ملی روبرو خواهد شد؟

  به‌طور خاص، نیروی هوایی آمریکا در 30 سال آینده با چه چالش‌ها و مسایلی دست به گریبان خواهد بود؟

  نیروی هوایی برای غلبه بر این چالش‌ها و مسایل از هم‌اکنون باید به استقبال چه تحولاتی در مأموریت، سازماندهی، دکترین، استعدادهای نظامی، سلاح‌ها و تکنولوژی‌های خود برود؟ به‌خصوص باید روی کدام تکنولوژی‌ها و سلاح‌ها سرمایه‌گذاری نماید؟

 

بدیهی است پاسخگویی به این سوال‌ها یکباره امکانپذیر نبوده، و قبل از آن می‌بایست به زنجیره‌ای از سوال‌های دیگر پاسخ گٿته می‌شده است:

 

الٿ اوضاع کلی جهان در 30 سال آینده چگونه خواهد بود؟

ب وضعیت کلی ایالات متحده در سال 2025 چگونه خواهد بود؟

پ سرعت رشد و وضعیت کلی تکنولوژی در خلال 30 سال آینده چگونه خواهد بود؟

ت در طول 30 سال آینده، احتمالاً چه سلاح‌های جدیدی ظهور خواهند کرد؟

 

هنجارها و ٿضای تٿکری در پروژه نیروی هوایی 2025

ٿعالیت‌های آینده‌شناسی، کلید تدوین هر نوع استراتژی بلندمدت است. یکی از روش‌های قابل‌ٿهمی که آینده‌شناسان ابداع کرده‌اند، اصطلاحاً به  سناریوسازی  موسوم است. از آنجایی که هیچ آینده‌شناسی به خود اجازه نمی‌دهد که آینده را با قطعیت پیش‌بینی کند، بنابراین همواره بیش از یک سناریو برای آینده ساخته می‌شود.

هر سناریو مبتنی بر یک دیدگاه خاص است، و بر پایه چندین هنجار (یا متغیر) ابداع می‌شود. مثلاً ممکن است وقتی شما به آینده جهان نگاه می‌کند صرٿاً دیدگاه سیاسی داشته باشید و هنجارهای سیاسی را برای ابداع سناریوهای خود انتخاب کنید. دیگری ممکن است نگاه سیاسی ـ اقتصادی داشته باشد و مجموعه‌ای از هنجارهای سیاسی ـ اقتصادی را برای آٿرینش‌ سناریوهای آینده انتخاب کند.

 

به‌نظر می‌رسد که آینده‌شناسان آمریکایی در پروژه نیروی هوایی 2025، یک دیدگاه کل‌نگر  را برای سناریوسازی انتخاب کرده‌اند. براساس این دیدگاه، آن‌ها توانستند یک ٿضای سه‌بعدی خلق کنند که بتوان انواع آینده‌های احتمالی جهان را از زاویه دید آمریکا در آن نمایش داد. خلق این ٿضا، که خصوصاً با اٿراد دیداری ارتباط برقرار می‌کند، یکی از هنر نمایی‌های آینده‌شناسان آمریکایی در این پروژه بوده است.

همانطور که شکل (1) نشان می‌‌دهد، پروژه نیروی هوایی 2025 آمریکا از سه بعد به آینده نگاه می‌کند و سه نوع هنجار را در نظر می‌گیرد:

 

الٿ. بٿعد ایدئولوژیک ٿرهنگی. این بٿعد که وضعیت جهانی نگرش آمریکایی نام دارد به این سوالات پاسخ می‌دهد که آیا مردم جهان در 30 سال آینده، آمریکایی ٿکر خواهند کرد؟! آیا جهان‌بینی و ارزش‌های آمریکایی طرد نخواهد شد؟ آیا نگرش‌ها و ارزش‌های دینی، به‌ویژه اسلامی، بر سکولاریزم آمریکا غلبه نخواهند کرد؟ بسته به پاسخ این سوال‌ها، آمریکا حتی ممکن است در جهان آینده به‌ کلی منزوی شود.

ب. بٿعد تکنولوژیک. این بٿعد که سرعت پیشرٿت تکنولوژی و توزیع جهانی آن نامیده می‌شود، به این سوال‌ها پاسخ می‌‌هد که آیا سرعت پیشرٿت تکنولوژی طی 30 سال آینده مانند امروز خواهد بود و یا صورت ‌نمایی و انقلابی پیدا خواهد کرد؟ آیا تکنولوژی برتر کماکان در دست عده انگشت‌شماری از ملت‌ها باقی خواهد ماند یا ملت‌های دیگری هم صاحب تکنولوژی برترخواهندشد؟

 

توضیحات:

  هر بٿعد یا محور نشاندهنده یک هنجار است که مانند متغیر ٿرض می‌شود. متغیرها کیٿی هستند، و به زبان جبری مقادیر مختلٿی را اختیار می‌کنند.

  به ازای نقاط مختلٿی که روی محورها اختیار می‌شود، نقاط مختلٿی در ٿضا شکل می‌گیرند. هر یک از این نقطه‌ها نشاندهنده‌ یک آینده خاص در سال 2025 است.

 

سرعت پیشرٿت تکنولوژی و توزیع جهانی آن در سال 2025

شبکه جهانی قدرت در سال 2025

وضعیت جهانی نگرش آمریکایی در سال 2025

پ. بٿعد سیاسی‌ ـ امنیتی. این بٿعد که شبکه جهانی قدرت نام دارد به این سوال پاسخ می‌دهد که آیا قدرت سیاسی، اقتصادی، ٿرهنگی و نظامی در جهان 30 سال آینده همچنان در انحصار برخی از ملت‌ها خواهد بود و یا کاملاً در جهان توزیع خواهد شد؟

سه‌شنبه 15 خرداد‌ماه سال 1386

فن آوری اطلاعات و ارتباطات چیست ؟-قسمت آخر

استراتژی های فن آوری اطلاعات و ارتباطات برای توسعه

به موازات استفاده از فن آوری اطلاعات و ارتباطات در تمامی ابعاد حیات بشری ، جهان به سرعت در حال تبدیل به یک جامعه اطلاعاتی است . امروزه امکان دستیابی به اینترنت و استفاده از منابع اطلاعاتی در تمامی جوامع بشری روندی تصاعدی را طی می نماید و جوامع مختلف هر یک با توجه به زیرساخت های متعدد ایجاد شده از مزایای فن آوری اطلاعات و ارتباطات ، استفاده می نمایند. ایجاد زیرساخت های  ارتباطی ، قانونی و تربیت نیروی کار آشنا با فن آوری اطلاعات و ارتباطات ، نمونه هائی از تلاش انجام شده در این خصوص است . رشد شکاف دیجیتالی بین کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه ، جوامع شهری و روستائی ، شهروندان ماهر و آموزش دیده و فاقد مهارت ، جای هیچگونه شک و تردیدی در رابطه با تدوین استراتژی ها  و تبعیت از سیاست ها و رویکردهای مناسب برای نیل به یک جامعه مدرن اطلاعاتی را باقی نگذاشته است . تمامی کارشناسان و سیاستگذاران کشورهای متفاوت به این موضوع اذعان نموده اند که فن آوری اطلاعات و ارتباطات دارای پتانسیل لازم برای توسعه در تمامی ابعاد اجتماعی ، اقتصادی ، فرهنگی و سیاسی است . در این راستا اکثر کشورها ، استراتژی های خاصی را به منظور توسعه فن آوری اطلاعات و ارتباطات ، تدوین نموده اند .

عناصر کلیدی به منظور تدوین استراتژی توسعه فن آوری اطلاعات و ارتباطات :

  • ایجاد یک مدل ( چارچوب ) برای استراتژی ملی توسعه فن آوری اطلاعات و ارتباطات
  • ایجاد آگاهی لازم در سطوح متفاوت جامعه در خصوص پتانسیل ها و مزایای متعدد فن آوری اطلاعات و ارتباطات

·      ایجاد و توسعه زیر ساخت مخابراتی ( بدون وجود یک زیرساخت ارتباطی مناسب ، امکان استفاده اندکی از دستاوردهای فن آوری اطلاعات و ارتباطات وجود خواهد داشت )

  • امکان دستیابی عموم شهروندان جامعه به زیرساخت ارتباطی و استفاده از مزایای فن آوری اطلاعات و ارتباطات
  • توسعه منابع انسانی ( بدون وجود افراد آموزش دیده و ماهر ،  امکان استفاده از فرصت ها و مزایای ارائه شده توسط فن آوری اطلاعات وارتباطات ، وجود نخواهد داشت )
  • ایجاد و توسعه زیرساخت قانونی ( بدون وجود مجموعه قوانین مشخص ، امکان استفاده از فرصت ها و مزایای ارائه شده توسط فن آوری اطلاعات و ارتباطات نظیر تجارت الکترونیکی ، وجود نخواهد داشت )
  • ایجاد و توسعه محیط مناسبب برای فعالیت های تجاری و اقتصادی ( سرمایه گذاری تجاری ، ایجاد استانداردهای فنی ، پرداخت الکترونیکی )
  • ایجاد و توسعه محتوا متناسب با زبان ملی هر کشور
  • ایجاد ، توسعه و حمایت از صنایع مرتبط با فن آوری اطلاعات و ارتباطات ( امکانات سخت افزاری ، نرم افزاری ، شبکه ، مخابراتی )

·     مونیتورینگ و سنجش مستمر میزان استفاده از فن آوری اطلاعات و ارتباطات به منظور ارزیابی موفقیت استراتژی ها و سیاست های تعیین شده 

سه‌شنبه 15 خرداد‌ماه سال 1386

فن آوری اطلاعات و ارتباطات چیست ؟-قسمت ششم

کاربردهای اطلاعات ( IA )
در کاربردهای اطلاعات ، موارد زیر مورد توجه قرار می گیرد : 

  • ارائه خدمات
  • اشتراک دانش
  • مدیریت عمومی
  • سرویس های اجتماعی
  • راه حل های تجاری
  • تولید و نشر محتوا

شامل :
- آموزش
-
  فرصت های اقتصادی و تولید درآمد
- توسعه روستائی
- بهبود سلامت شهروندان نظیر استفاده از درمان راه دور
- امنیت و مونیتورینگ مسائل زیست محیطی
- مدیریت اقتصادی و دولتی
- کتابخانه های الکترونیکی
- تجارت الکترونیکی
- بانکداری الکترونیکی
- آموزش الکترونیکی
- و ...

همانگونه که ملاحظه می شود برای هر یک از بخش های سه گانه در فن آوری اطلاعات و ارتباطات ، محدوده  خاصی در نظر گرفته شده است ولی در عمل تعیین دقیق این محدوده ، امری دشوار و گاها" غیرممکن است. مثلا" برنامه های نرم افزاری در بخش فن آوری اطلاعات قرار گرفته ولی امکان پیاده سازی آنان در زیر مجموعه کاربردهای اطلاعات ( IA ) نیز وجود خواهد داشت .همچنین ارتباطات چندرسانه ای در زیر مجموعه زیرساخت اطلاعات ( II ) قرار گرفته شده اند ولی امکان پیاده سازی برخی از ویژگی های مالتی مدیا در زیرمجموعه فن آوری اطلاعات ( IT ) ، نیز وجود دارد.
علیرغم عدم وجود محدوده ای مشخص و شفاف برای هر یک از عناصر موجود در بخش های سه گانه زیرساخت فن آوری اطلاعات و ارتباطات ، می توان با لحاظ نمودن
  وزن بکارگیری امکانات سخت افزاری و نرم افزاری در هر یک از بخش ها ، به یک مرزبندی خاص دست یافت :

·     عناصر زیرساخت اطلاعات ( II ) ، نیازمند استفاده از تجهیزات و امکانات فیزیکی گسترده ای نظیر سیستم های سوئیچینگ ، روتینگ ، شبکه ای گسترده از خطوط تلفن ثابت ، سیار و شبکه های رادئوئی ، می باشند . در این رابطه و به منظورانجام عملیات و مدیریت زیرساخت فیزیکی متشکل از عناصر و تجهیزات سخت افزاری ،می بایست از سخت افزار و  نرم افزارهای متعددی استفاده شود.  با طراحی و پیاده سازی زیرساخت اطلاعات ( بستر ارتباطی ) ، امکان ارتباط دستگاههای مختلفی نظیر تلفن های ثابت ، تلفن های سلولی ، دستگاههای بدون کابل ، کامپیوترهای شخصی و سرویس دهندگان به شبکه فراهم و آنان قادر به استفاده از سرویس ها و خدمات مختلفی می باشند.ارتباط با زیرساخت اطلاعاتی ( ارتباطی ) ممکن است مستقیما" (از طریق شبکه ایجاد شده) و یا با استفاده از تجهیزات  خاصی نظیر مودم، کارت های ISDN ، خطوط DSL و یا دستگاههای بدون کابل ، ایجاد گردد. معمولا" برای سنجش میزان شکاف دیجیتالی بین جوامع فقیر و ثروتمند ، به تنوع ، تعداد و کیفیت وسایل ارتباطی به زیرساخت ، استناد می گردد .  بدیهی است با فرض ایجاد زیر ساخت اطلاعات ، بدون وجود دستگاههای ارتباطی ( از بعد کمی و کیفی) ، امکان استفاده مطلوب و بهینه از زیر ساخت و درنهایت بهره مندی از دستاوردها و پتانسیل های ارائه شده در بخش های فن آوری اطلاعات و کاربردهای اطلاعات ، وجود نخواهد داشت . دستگاههای ارتباطی ( نظیر تلفن های ثابت ، سلولی ) به عنوان شرط لازم برای ورود به بزرگراه های اطلاعاتی مطرح می باشند. بدیهی است تنوع ، کیفیت و مقرون به صرفه بودن دستگاههای ارتباطی ، گزینه های متعددی را به منظور استفاده از منابع اطلاعاتی در اختیار متقاضیان ، قرار می دهد .امکان دستیابی آحاد جامعه به منابع اطلاعاتی ، یکی از عناصر اصلی سیا ست گذاری  در زمان تعریف استراتژی توسعه فن آوری اطلاعات و ارتباطات در هر جامعه می باشد . 

·     در زیر مجموعه فن آوری اطلاعات ( IT ) ، از سخت افزارهای متعددی نظیر سرویس دهندگان ، ایستگاه های کاری و برخی کامپیوترهای بزرگ به همراه دستگاه های ذخیره سازی مختلفی ، استفاده می گردد( نظیر استفاده از کامپیوترهای داخلی که مسئول سرویس دهی به سایر عناصر موجود در بخش فن آوری اطلاعات  بوده و یا سرویس دهندگان خارجی که مسئولیت ارائه سرویس های داده نظیر اینترنت را بر عهده دارند) . علیرغم استفاده گسترده از عناصر سخت افزاری در زیر مجموعه فن آوری اطلاعات ، نرم افزار حضوری چشمگیرتر داشته و اکثر عملیات نسبت داده شده به این بخش مستلزم استفاده از نرم افزار می باشد.

·     هدف عمده در بخش کاربردهای اطلاعات ، ارائه سرویس ها و خدمات گسترده به منظور افزایش کارائی و بهره وری در ابعاد متفاوت اجتماعی در یک جامعه اطلاعاتی است . در این رابطه با توجه به نقش محوری و حمایت بخش زیرساخت اطلاعات و دستاوردهای بخش فن آوری اطلاعات ، امکان ارائه سرویس ها و خدمات متنوع ،  گسترده و پویائی در بخش کاربردهای اطلاعات ، فراهم می گردد . در بخش کاربردهای اطلاعات ، علیرغم استفاده از سخت افزار ، محور عملیات و هسته اساسی  را طراحی و پیاده سازی نرم افزار تشکیل می دهد .

همانگونه که ملاحظه می شود ، در زیرساخت اطلاعات علیرغم استفاده از نرم افزار ، سخت افزار حضوری برجسته دار داشته و این وضعیت در بخش های  فن آوری اطلاعات و  کاربردهای اطلاعات ، برعکس می باشد . پس از ایجاد هر یک از بخش های سه گانه فن آوری اطلاعات و ارتباطات ، زیر ساخت فن آوری اطلاعات و ارتباطات ایجاد و امکان ارتباط آن با سایر بخش ها به منظور نیل به توسعه همه جانبه وجود خواهد داشت .  در این راستا لازم است که تلاش لازم در خصوص ایجاد سه بخش اشاره شده به صورت مستمر ، سیستماتیک و هدفمند ، دنبال شود . بدیهی است تعلل در هر یک از بخش های فوق ،  امکان استفاده از مزایا و دستاوردهای فن آوری اطلاعات و ارتباطات را عملا" با مشکل مواجه می نماید. در برخی از کشورها با توجه به جایگاه گسترده تجهیزات سخت افزاری و ارتباطی در ایجاد زیر ساخت اطلاعات ، تمامی تلاش انجام شده در جهت توسعه فن آوری اطلاعات و ارتباطات ، محدود به این بخش بوده و به سایر بخش ها ( فن آوری اطلاعات و کاربردهای اطلاعات ) کمتر توجه می گردد . فراموش نکنیم که زیرساخت اطلاعات ، صرفا" بستر ارتباطی و گزینه های متعددی را  به منظور استفاده از دستاوردها و مزایای فن آوری اطلاعات و ارتباطات در اختیار شهروندان یک جامعه قرارداده و می بایست تلاش مضاعفی در جهت توسعه  سایر بخش ها و یا ایجاد زیرساخت های جانبی دیگر نیز صورت پذیرد .مثلا" بدون وجود یک زیر ساخت قانونی ، امکان استفاده از مزایای فن آوری اطلاعات و ارتباطات در مواردی همچون تجارت الکترونیکی ، وجود نخواهد داشت .

سه‌شنبه 15 خرداد‌ماه سال 1386

فن آوری اطلاعات و ارتباطات چیست ؟-قسمت پنجم

زیر ساخت اطلاعات ( II )
در زیرساخت اطلاعات ، هدف ایجاد و گسترش امکانات زیر می باشد : 

  • شبکه ها و سرویس های مخابراتی
  • تکنولوژی های انتقال 
  • سوئیچینگ و روتینگ 
  • دستیابی و عرضه 
  • ارتباطات چند رسانه ای ( صوت ، تصویر )

 شامل :
-
  شبکه های موبایل ، بدون کابل 
 - شبکه های فیبر نوری 
 - سیستم های  ماهواره ای  
 - سیستم های سخن پراکنی
 - ترکیب ( تلفیق) مخابرات با سیستم های چند رسانه ای
 - ارتباطات محلی با سرعت بالا
 - ارتباطات شهری ، منطقه ای و ملی با سرعت بالا

فن آوری اطلاعات ( IT )
در فن آوری اطلاعات ، موارد زیر مورد توجه قرار می گیرد :

  • ذخیره سازی اطلاعات 
  • پردازش و ارائه  اطلاعات
  • سیستم ها ی عامل
  • زبان ها ی برنامه نویسی
  • مهندسی پروتکل ها 
  • نرم افزارهای کاربردی

شامل :
- پروتکل های شبکه
- شبکه های ذخیره سازی داده
 
- فن آوری های رمزنگاری و امنیتی
- سخت افزار( کامپیوترهای شخصی ، سرویس دهندگان و ... )
- طراحی بانک های اطلاعاتی
- زبان های ارائه محتوا در وب نظیر
HTML,XML 
- تشخیص و پیشگیری از حملات

سه‌شنبه 15 خرداد‌ماه سال 1386

فن آوری اطلاعات و ارتباطات چیست ؟-قسمت چهارم

  زیرساخت اطلاعات
  فن آوری های اطلاعات
  کاربردهای اطلاعات

 Information Infrastructure  : II
 Information Technologies  :
IT
 Information Applications    :
IA

سه‌شنبه 15 خرداد‌ماه سال 1386

فن آوری اطلاعات و ارتباطات چیست ؟-قسمت سوم

دانش و توسعه

همانگونه که در بخش قبل اشاره گردید ،  بین استفاده و تولید دانش با توسعه ارتباطی مستقیم  وجود دارد . قطعا" در  جوامع توسعه یافته  برآیند استفاده از دانش مثبت بوده  و در ادامه با توجه به زیرساخت ها و سیاست های تدوین شده ، امکان تولید دانش  فراهم می گردد .   


"درآمد سرانه " ، یکی از شاخص های مهم به منظور سنجش میزان موفقیت برنامه های
  توسعه است که همواره در آمار اعلام شده توسط سازمان ها و نهاد های دولتی به آن استناد تا میزان موفقیت برنامه های توسعه ، نشان داده شود. به منظور آشنائی با تاثیر دانش بر توسعه و در نهایت افزایش درآمد سرانه شهروندان یک جامعه ، دو کشور غنا و کره جنوبی را بررسی می نمائیم . بر اساس مستندات بانک جهانی ، چهل سال قبل ، میزان درآمد سرانه دو کشور کره جنوبی و غنا معادل یکدیگر بوده است . در حالی که امروزه درآمد سرانه کره ای ها ، شش مرتبه بیشتر شده است . به عبارت دیگر شهروندان کره جنوبی شش برابر نسبت به شهروندان غنائی ثروتمندتر شده و یا مردم غنا نسبت به مردم کره جنوبی شش برابر فقیرتر شده اند . بر اساس بررسی انجام شده ، بیش از پنجاه درصد نابرابری فوق ، به استفاده موفقیت آمیز کره ای ها در رابطه با فراگیری و استفاده از دانش برمی گردد. استفاده موثر و موفقیت آمیز از دانش ، عامل اصلی شکوفائی و موفقیت اقتصادی در برخی کشورهای آسیائی بوده که از آن به عنوان "معجزه اقتصادی " ، نام برده می شود. استفاده از سایر امکانات نظیر جاده ها ، ساختمان ها ، ماشین آلات کمتر از سی درصد سهم داشته است .از دیگر نمونه های موجود در این رابطه و نقش دانش و توسعه می توان به "انقلاب سبز " در آسیا اشاره نمود. در این رابطه با استفاده از روش های پیشرفته اقدام به ارتقاء سطح دانش و آگاهی افراد گردید و استفاده کنندگان با به کارگیری اندوخته های خود توانستند حرکتی عظیم و تحولی گسترده را در جامعه خود باعث گردند .در گذشته دانش ( برای توسعه ) از طریق کارشناسان و ارتباط مستقیم با فراگیران به آنان منتقل می گردید . بدیهی است در چنین مواردی میزان سرمایه گذاری محدود به قیمت و تعداد کارشناسان مورد نظری بود که می بایست رسالت انتقال دانش به مخاطبان خود را انجام دهند. هندوستان ، یکی از کشورهای موفق در این زمینه بوده که از رسانه های ارتباط جمعی نظیر رادیو و تلویزیون برای نشر دانش استفاده نموده است . رادیو ، تلویزیون و تلفن های ثابت از جمله عناصر موجود در زیرساخت فن آوری اطلاعات و ارتباطات،می باشند( کانال های نشر اطلاعات ) . انقلاب سبز ، اولین تجربه موفقیت آمیز در زمینه استفاده از فن آوری اطلاعات و ارتباطات در آسیا می باشد .

افزایش و ارتقاء سطح دانش و آگاهی شهروندان یک جامعه دارای دستاوردهای بسیار مثبتی می باشد و شاید  برخی از دستاوردهای به دست آمده در مرحله اول محسوس و یا ملموس نباشند( مثلا" ارتقاء سطح دانش شهروندان یک جامعه در رابطه با یک بیماری خاص که به دنبال آن کاهش ویا  ریشه کنی بیماری را به دنبال خواهد داشت  ، ارتقاء سطح دانش شهروندان یک جامعه در رابطه با حوادث رانندگی که کاهش تصادفات و حوادث رانندگی را به دنبال خواهد داشت ) . ارتقاء سطح دانش تاثیر مستقیم و مثبتی بر کیفیتت زندگی شهروندان یک جامعه را به دنبال داشته و شرایط مناسبی را برای توسعه همه جانبه  فراهم می نماید.

مهمترین رسالت فن آوری اطلاعات و ارتباطات ، ارائه امکانات و زیر ساخت لازم برای تولید و توزیع دانش می باشد . بدیهی است از زاویه فوق و با توجه به ارتباط مستقیم استفاده و تولید دانش در یک جامعه با توسعه ، می توان به اهمیت و جایگاه واقعی فن آوری اطلاعات و ارتباطات در ارتباط با توسعه همه جانبه بیشتر واقف گردید.

در بخش دوم این مقاله با تمرکز بر روی فن آوری اطلاعات و ارتباطات و ارائه تعاریف متفاوت از آن به بررسی زیرساخت فن آوری اطلاعات و ارتباطات ، خواهیم پرداخت .

سه‌شنبه 15 خرداد‌ماه سال 1386

فن آوری اطلاعات و ارتباطات چیست ؟-قسمت دوم

اطلاعات و دانش
تعاریف متفاوت اطلاعات ( Information ) از زوایای مختلف :

·     تعریف اطلاعات از لحاظ نظری :  اطلاعات ( Information ) به هر نوع داده جمع آوری شده با استفاده از روش های مختلفی  نظیر : مطالعه ، مشاهده ، شایعه و سایر موارد دیگر اطلاق می گردد. در واژه "اطلاعات" ، بار معنائی از قبل تعریف شده ای در رابطه با کیفیت ، معتبر بودن و یا صحت داده وجود نداشته و امکان برخورد با  اطلاعات معتبر ، غیرمعتبر ، واقعی ، نادرست ، صحیح و گمراه کننده ، وجود خواهد داشت .

·     تعریف اطلاعات از منظر تئوری اطلاعات : اطلاعات دربردارنده یک معنی خاص خصوصا" در ارتباط با پیشگوئی احتمالی از داده است .در تعریف فوق ، میزان معنی و محتوای ارائه شده توسط اطلاعات مورد توجه قرار می گیرد.مثلا" پیامی که به ما اعلام می نماید:"فردا خورشید طلوع می نماید " دارای حجم اندکی محتوای  اطلاعاتی است در حالیکه یک پیام در رابطه با روز قیامت ، شامل حجم بالائی از اطلاعات است . در تعریف ارائه شده از منظر تئوری اطلاعات ، همانند تعریف ارائه شده قبلی ، توجه خاصی به کیفیت و یا ارزش اطلاعات نمی گردد .

·     تعریف اطلاعات از منظر علم اطلاعات و فن آوری اطلاعات :علم اطلاعات و فن آوری اطلاعات با اطلاعات به عنوان داده جمع آوری شده ، ذخیره شده ، بازیابی شده ، پردازش شده و ارائه شده سروکار دارد . در تعریف فوق نیز به مواردی همچون اعتبار ، کیفیت و ارزش اطلاعات به صورت جانبی ، توجه می گردد. 

در تعاریف فوق ، توجه خاصی به کیفیت و یا ارزش اطلاعات نشده است . در مقابل اطلاعات از واژه ای دیگر و با نام " Knowledge " استفاده می شود که می توان آن را معادل " دانش " در نظر گرفت . " دانش " ، بر خلاف اطلاعات ، دارای بار معنائی مختص به خود بوده که توسط فرد و یا افرادی  کارشناس و بر اساس بررسی و مطالعه انجام شده بر روی اطلاعات معتبر ، حاصل می شود. اطلاعات معتبر ، به خودی خود مفید و قابل استفاده می باشند ولی قادر به پیشگوئی نتایج نمی باشند. برخی اطلاعات معتبر نظیر قیمت یک کالا و یا خدمات و یا برنامه زمانبندی پروازهای هوائی ، مستقیما" قابل استفاده می باشد،  ولی برخی اطلاعات دیگر نظیر داده هواشناسی و یا داده مربوط به آنتی بیویتک ها صرفا" زمانی مفید و معتبر می باشند که در ابتدا توسط کارشناسان متخصص ( دارای دانش لازم )  استفاده وپس از  بررسی و آنالیز داده ها ی اولیه ، نتایج استخراج و در اختیار عموم علاقه مندان جهت استفاده قرار گیرد.در بطن دانش همواره آنالیز و نتیجه گیری نهفته است در حالی که ، اطلاعات در بهترین وضعیت استنتاج استقرائی را به دنبال خواهد داشت . بنابراین حداقل از لحاظ فلسفی ، شایسته و منطقی است که ظهور " جوامع مبتنی بر دانش " را در مقابل " جوامع اطلاعاتی " ، ترویج نمود  . در جوامع مبتنی بر دانش ، آموزش و فراگیری به عنوان فرآیند کسب دانش مطرح بوده تا در مرحله بعد ، امکان ایجاد دانش فراهم می گردد ( ترکیب و آنالیز قیاسی ) .

از لحاظ تاریخی ، دستیابی به اطلاعات از طریق رسانه های چاپی ( کتاب ، روزنامه ، مجله ) حاصل می گردید در حالی که فراگیری دانش از طریق مدارس و دانشگاهها بدست می آمد . امروزه ، فن آوری اطلاعات و ارتباطات افقی جدید در رابطه با تولید و عرضه اطلاعات را ارائه نموده است و می بایست بطور همزمان امکانات موجود را در جهت فراگیری و ایجاد دانش ، سازماندهی و به خدمت گرفت . ما می بایست در مرحله اول با بهره گیری از امکانات موجود موفق به فراگیری دانش بوده تا در ادامه امکان تولید ، میسر گردد. بدیهی است با استفاده مناسب از دستاوردهای فن آوری اطلاعات و ارتباطات، می توان به سرعت اقدام به فراگیری دانش و در نهایت تولیدعلم نمود . شاید از زاویه فوق ، بتوان مهمترین رسالت فن آوری اطلاعات و ارتباطات را ایجاد زیرساخت و بستر مناسب برای فراگیری و تولید علم در نظر گرفت . در جوامعی که توانسته اند زیر ساخت مناسبی ( صرفا" زیرساخت ارتباطی مورد نظر نمی باشد ) در رابطه با فن آوری اطلاعات و ارتباطات ایجاد نمایند ، شرایط مناسب برای استفاده از "دانش " فراهم و میزان تولید دانش در اینگونه جوامع ارتباط مستقیمی با زیرساخت فن آوری اطلاعات و ارتباطات آنان دارد.
استفاده مناسب از دانش و بکارگیری آن در تمامی عرصه های زندگی و در نهایت تولید دانش ، ارتباط مستقیمی با توسعه دارد .